Η διαχείριση μονοπατιών στην Ελλάδα φτάνει σε σημείο καμπής. Καθώς το εθνικό σχέδιο του ΟΦΥΠΕΚΑ για τα μονοπάτια αγγίζει το τέλος των προθεσμιών και των κονδυλίων του, ο δημόσιος διάλογος στον χώρο της πεζοπορίας ανοίγει για τα καλά. Στην πρόσφατη Πανελλήνια Συνάντηση Μονοπατιών στο Πολύκαστρο ακούσαμε την αγωνία όσων βλέπουν τη χώρα να αντιμετωπίζει τα μονοπάτια της επιδερμικά. Γι’ αυτό, ως ΚοινΣΕπ Μονοπάτια της Ελλάδας, παίρνουμε θέση σε αυτή την κρίσιμη συζήτηση.
1. Έργα χωρίς διαχείριση μονοπατιών: μια νοοτροπία που κοστίζει
Τα μονοπάτια δεν είναι στατικά έργα υποδομής. Αντίθετα, είναι ζωντανοί οργανισμοί. Επιπλέον, ζητούν συνεχή φροντίδα και καθαρισμό, γνώση του πεδίου και οργανική –αλλά και συναισθηματική– σύνδεση με την τοπική κοινωνία.
Ωστόσο, πολλά προγράμματα αποκατάστασης σταματούν στην απορρόφηση κονδυλίων. Επιπλέον, ανειδίκευτα συνεργεία δουλεύουν πρόχειρα και χωρίς επίβλεψη. Έτσι, όλοι ξέρουμε από πριν το αποτέλεσμα:
- Πρώτον, βλέπουμε τα μονοπάτια ως ένα ακόμη τουριστικό προϊόν. Όχι ως κοινωνικό αγαθό αναψυχής, γνώσης και πολιτισμού.
- Δεύτερον, μόλις σβήσουν τα φώτα των χρηματοδοτήσεων, οι Δήμοι δεν μπορούν να τα συντηρήσουν. Με άλλα λόγια, τους λείπει η τεχνική επάρκεια, το εξειδικευμένο προσωπικό και οι ελεγκτικοί μηχανισμοί.
- Τέλος, οι ντόπιοι εθελοντές και οι τοπικοί φορείς μένουν στο περιθώριο. Κι ας κρατούσαν αυτοί τα μονοπάτια ανοιχτά επί χρόνια.
2. Χωρικός σχεδιασμός και υποστελέχωση
Η κακή διαχείριση μονοπατιών δεν αποτελεί μεμονωμένο φαινόμενο. Στην πραγματικότητα, επεκτείνει γενικότερες παθογένειες στον τρόπο που αντιμετωπίζουμε τον δημόσιο χώρο στην Ελλάδα.
- Έλλειψη χωρικής και θεσμικής υπόστασης: το Κτηματολόγιο δεν αναγνωρίζει τα μονοπάτια ως χωρικές οντότητες. Παράλληλα, λείπει ένα σαφές χωροταξικό πλαίσιο για τις χρήσεις γης και τις προστατευόμενες περιοχές. Έτσι, καταπατήσεις, ανεξέλεγκτες διανοίξεις δρόμων και βιομηχανικές επεμβάσεις βρίσκουν ανοιχτό δρόμο.
- Υποστελεχωμένες υπηρεσίες: τα Δασαρχεία, οι Τεχνικές Υπηρεσίες των Δήμων και οι Αρχαιολογικές Υπηρεσίες υπογράφουν συχνά «έτοιμες» μελέτες και εργολαβίες υπό πίεση. Και όλα αυτά απλώς για να δείξουν απορροφητικότητα. Ουσιαστικό ποιοτικό έλεγχο στο πεδίο, όμως, δεν προλαβαίνει να κάνει κανείς.
3. Από τους παράλληλους μονολόγους στη θεσμική διεκδίκηση
Δεν αρκεί να καταγγέλλουμε τα κακώς κείμενα στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης. Στην πράξη, ο διάλογος εκεί καταλήγει σε παράλληλους μονολόγους. Χρειαζόμαστε, επομένως, σχέδιο, εκπαίδευση και θεσμική εκπροσώπηση.
- Εκπαίδευση και εμπλοκή της τοπικής κοινωνίας: κανένα μονοπάτι δεν αντέχει στον χρόνο αν δεν το αγαπήσει και δεν το φροντίσει ο ντόπιος πληθυσμός. Γι’ αυτό οι Δήμοι οφείλουν να επενδύσουν στην εκπαίδευση των κατοίκων, στη συνεργασία με τοπικές ομάδες και σε μόνιμους μηχανισμούς συντήρησης.
- Συνέργεια εθελοντισμού και επαγγελματισμού: ο εθελοντισμός αποτελεί την ψυχή των μονοπατιών. Χρειάζεται όμως επιστημονική καθοδήγηση, σωστά πρότυπα σήμανσης και βελτίωσης της βατότητας. Για παράδειγμα, αυτό ακριβώς επιδιώκει το πρόγραμμα Trail Guardian.
- Θεσμικό όργανο: μετά από 9 χρόνια Πανελλήνιων Συναντήσεων Μονοπατιών, η δημιουργία της Ελληνικής Ομοσπονδίας Πεζοπορίας ανοίγει έναν ελπιδοφόρο δρόμο. Μέσα από αυτήν, η πεζοπορική κοινότητα της χώρας –πεζοπόροι, φορείς, ΚοινΣΕπ και τοπικοί σύλλογοι– μπορεί επιτέλους να μιλήσει με μία φωνή.
Η διαχείριση μονοπατιών είναι ευθύνη, όχι εργολαβία
Τα μονοπάτια της Ελλάδας αποτελούν την πολιτιστική και τη φυσική μας κληρονομιά. Σε καμία περίπτωση δεν αποτελούν πρόσκαιρα εργολαβικά αντικείμενα. Ήρθε, λοιπόν, η ώρα να τα προστατεύσουμε με γνώση, συνεργασία και θεσμική ευθύνη.
